درک مفاهیم اصیل عاشورا(عزاداری)

یکی از راههای مهم غنی ساختن محتوای مجالس عزاداری اهل بیت از نظر تربیت و سازندگی این است که به جز خطبه های عاشورا و سخنان سیدالشهدا (ع) در مسیر کربلا مضامین آمورشی و سازنده زیارتها و دعاهای زیارت را پس از درک عمیق مفاهیم و مقاصد آنها به صورتی درست و بیانی مناسب به مردم بیاموزند این منبع یاد شده از مهمترین منابع شناخت و آگاهی و معرفت و سلوک و تربیت و حماسه و اقدام است که همواره مغفول مانده است و بهره ای که باید از آن گرفته شود گرفته نشده است.

محافل و مجالسی که به نام و یاد و ذکر سیدالشهدا (ع) برگزار می شود نباید از شرح مقاصد اصلی و اهداف عالی تهی باشد و در جهت ضد مقاصد و اهداف حرکت کند وگرنه :

1ـ ادامه راه او و دنباله رسالتش محسوب نمی شود.

2ـ اهداف الهی آنان را زنده نخواهد داشت.

3ـ از ارج و ارزشی که باید نزد اولیای خدا داشته باشد بی نصیب خواهد بود.

4ـ اجر خدا و اجر اخروی را از دست خواهد داد .

چرا که اجر و پاداش خدا تابع رضای اولیای خداست و رضای اولیا خدا تابع حرکت در جهت اهداف الهی و سازنده و تربیتی دین خدا با اجرای عدل و قسط و تداوم بخشی به راه آنان است. با توجه به توضیحاتی که در مورد عزاداری و گریستن و تباکی در سوگ سیدالشهدا ارائه شده و اینکه رضایت خدا و اهل بیت را در بردارد باید به شیوه ای عزا اقامه شود که موجب تقویت دین خدا شود و در جهت احیای مفاهیم گران سنگ قیام شهید کربلا باشد و از عوامل مخرّبی که بعضی از مواقع به شیوه های مختلف ـ آگاهانه و ناآگاهانه ـ در بعضی مناطق به چشم می خورد احتراز کرد

تشکیل هیأتهای عزاداری

عزاداری جمعی و گروهی مهمتر از انفرادی است چرا که تعظیم شعائر مذهبی است و اثر آن به مراتب بالاتر است؛ از همین رو در بسیاری از امور عبادی و مذهبی، همچون نماز، به اجتماع و تشکیل گروهی سفارش شده است و عزاداری اباعبدالله نیز به صورت گروهی در قالب هیأتهای مذهبی عزادار، اثر اجتماعی بیشتری دارد .

مقام معظم رهبری در این باره می فرماید :

عَلَم عزای حسینی در دست هیأتهای مذهبی است و این مقام و مرتبه مقدسی در نهضت بزرگ عاشورا محسوب می شود . پرچمداران فرهنگ این نهضت، کسانی هستند که عزای حسینی را اقامه می کنند. بنابراین هیأتهای مذهبی باید این عَلَم را آنچنان که شایسته است قدر بدانند .[1]

عزاداری سنتی

شیوه ای که نسبت به زنده نگه داشتن یا حادثه عاشورا و حماسه حسینی از دیرباز مطرح بوده و شیوه مردمی یافته است . این شیوه شامل مرثیه سرایی ، نوحه خوانی، گریستن و گریاندن ، تشکیل هیئتها و دسته های سوگواری، سینه زنی، ذکر مصیبت ، مجالس وعظ و روضه خوانی و ... است . اینگونه شیوه ها چون با روح و جان و عاطفه ی شیعه آمیخته است هر چه بیشتر به آن رنگ مردمی می بخشد و عامل جذب و تجمع و تشکل انبوه شیفتگان اهل بیت می گردد ابوهارون مکفوف می گوید : روزی خدمت امام صادق رسیدم . حضرت فرمود : برایم شعر ( در سوگ سیدالشهدا ) بخوان . من نیز خواندم . حضرت فرمود : نه اینطور بلکه همانگونه که نزد قبر سیدالشهدا مرثیه می خوانی .[2]

این نشان می دهد که شیوه خودمانی وموسوم نزد متن مردم، بیشتر مورد اهتمام ائمه بوده است. حفظ این سنت، ضامن تداوم آن است . امام خمینی فرموده است : « ما باید حافظ این سنتهای اسلامی ، حافظ این دسته جات مبارک اسلامی که در عاشورا در محرم و صفر در مواقع مقتضی به راه می افتد تأکید می کنیم که بیشتر دنبالش باشند....»

زنده نگهداشتن عاشورا با همان وضع سنّتی خودش، از طرف روحانیون ، از طرف خطبا، با همان وضع سابق و از طرف توده های مردم با همان ترتیب که دستجات منظم به عنوان عزاداری راه می افتاد ، باید بدانید که اگر بخواهید نهضت شما محفوظ بماند باید این سنتها را حفظ کنید[3] . حتی حفظ اصل عزاداری عاشورا نیز تا حدّ بسیاری در سایه ی حفظ سنتهاست ، و دگرگون ساختن شیوه سنّتی بدون جایگزین بهتر، گاهی پیروان همان سنّتها را هم از اصل ماجرای حسینی جدا می سازد .

با توجه به اینکه هر منطقه و محله ای از مناطق شیعه نشین از نظر موقعیت و زبان و رسوم و آداب با منطقه دیگر فرق دارد نوع برگزاری مراسم و عزاداری نیز با هم فرق می کند از این رو به نوعی مخصوص در اظهار محبت نسبت به سیدالشهدا(ع) و اهل بیت (ع) می پردازند .

ابوهارون مکفوف گوید : [4]

نزد امام صادق (ع) بودم که به من فرمود : ای ابا هارون ! برای من مرثیه ی حسین (ع) شعری بخوان . من شروع به خواندن کردم فرمود : نه اینطور ساده به آهنگ مرثیه رقت آور و سنتی ، همانگونه که نزد قبر حضرت سیدالشهدا (ع) مرثیه می خوانی . این امر دلیل بر آن است که شیوه مرسوم و سنتی نزد مردم ، مورد اهتمام اهل بیت بوده است. حضرت امام خمینی (ره) در این زمینه فرموده اند :

ما باید حافظ این سنتهای اسلامی باشیم ... زنده نگهداشتن عاشورا با همان وضع سنتی خودش ادامه یابد.... باید این سنت ها را حفظ کنید .

این عزاداریهای سنّتی ، مردم را به دین نزدیک می کند .[5]

عزاداری تجسّمی

در بسیاری از مناطق و محله ها و شهرها علاوه بر نوحه خوانی و سینه زنی و دسته جات و .... همچون تعزیه خوانی و شبیه خوانی، محل گهواره، مشک آب، سپر ، علم و .... نیز به شور عزای حسینی می افزاید و تجسّمی از واقعه کربلا را نمایان می نماید. با توجه به این و در شرایطی که به قداست عزاداری لطمه نخورد و موجب وهن محتوای عزا داری نشود در حدّ ضرورت ، تجسّمی عزاداری نمودن مفید است ولی اگر آلوده به بغض خرافات شود و لوث گردد نه تنها مفید نیست بلکه موجب بی حرمتی می شود و باید ترک شود.

1- روزنامه رسالت ، تاریخ 13/ 5 / 73 ، ص 2 .

2- بحارالانوار ، ج 44، ص 287.

3- کامل الزیارات ، ص 38.

4- ثواب الاعمال ، ص 191 ، فرهنگ عاشورا ص 314 .

5- ره توشه ، ص 7.