عزا یعنی چه؟

«عزا» و « تعزیه» به معنای شکیبایی و صبوری بر مصیبت و آرامش در سختی ها و بلایاست که با شعار « انّالله و انّا الیه راجعون» بوده تا در پرتو آن ، خود را تسلی بخشیده ، آسایش روحی روانی خویش ـ و دیگران ـ را فراهم سازد.[1]

تسلیت دیگران نیز به مفهوم دعوت آنان به آرامش روحی است که با عبارت « عظّم الله اجرک» ، خداوند صبر تو را افزون و اعظم سازد، انجام می شود. [2]

اصطلاح عزاداری

اصطلاح عزاداری و ذکر مصیبت در مناسبت های مخصوص و ویژه ایام و لیالی مربوط به ائمه معصومین (ع) بخشی از فرهنگ شیعه می باشد که دوستداران اهل بیت عصمت و طهارت بر آن مبادرت می ورزند .

در اخبار و احادیث ما ثوره به فلسفه عزاداری اشاره شد و مورد تقدیر پیامبر گرامی اسلام و اهل بیت گرامیش قرار گرفته است . از ویژگیهای محبین اهل بیت (ع) عشق وافر به آنهاست و این در سایه ی شناخت مقام و منزلتی است که در نزد خداوند متعال دار هستند و آن هم میسر نیست، جز مقام عشقی که موجب می شود دوستدار آنان در شادی آنها مسرور و در غمشان ، مغموم گردد .

در روایتی از امام صادق نقل شده است :

اِنَّ شیعَتَنا مِنّا خُلقِوا مِنْ فاضِلِ طینتنا..... [3] یَفْرحُونَ لَفَرحِنا وَ یَحزنُونَ لِحُزنِنا ..... [4]

همانا شیعیان ما از ما هستند ؛ از زیادی گل ما آفریده شدند ..... آنها در شادی ما شاد هستند و در حزن ما غمگین هستند.

عزاداری در اصطلاح، برپایی محافل و شرکت سوگواران برای رساندن صدای مظلومیت خاندان رسول خدا (ص)، به گوش مسلمانان ، بیان رنج های جانکاه پیشوایان معصوم (ع)، به ویژه سیدالشهداء (ع)، افشاگری ستم ستمگران در سده های گذشته ، انتقال فکر و فرهنگ امامان مظلوم و تشریح فرهنگ شهادت برای نسل های بعدی خواهد بود.

برپایی چنین محافلی با شعر، نثر، مرثیه، نوحه ، گریستن، سینه زدن، زنجیر زدن و .... همراه است تا احساس عاطفه و شور با خردورزی و تعقل و شعور همراه شود و گلواژه های دانش و بینش از شاخسار زبان به اعماق تأثیر گذار روح و جان سرایت کند و ابدی گردد. [5]

سابقه ی عزاداری امام حسین (ع) با آفرینش نخست انسان در گردونه هستی همراه بوده است و اولین مرثیه خوان و عزادار ، فرشته والا قدر الهی ، جبرائیل است که بر حضرت آدم (ع) .[6] ماجرای طاقت سوز کربلا را بیان کرد و او گریست. در پی او انبیاء الهی [7] و رسول خاتم (ص)[8]، پیش از میلاد و شهادت اباعبدالله الحسین(ع) عزاداری کرده و گریسته اند . فرشتگان، کرّوبیان و جنّ و انس نیز بر مظلومیت « آل الله » اشک اندوه ریخته و به عزا نشسته اند. [9]

عزاداری برگرفته از احساس و عاطفه درونی است، همان گونه که رسول اکرم (ص) فرمود :

« اِنّ لقتل الحسین (ع) ، حرارة فی قلوبٍ المؤمنین لا تبرد اَبداً [10]»

همانا برای شهادت حسین (ع) حرارت و گرمایی در دل های مؤمنان است که هرگزسرد و خاموش نمی شود .

سروده های شاعران شیعی که در جلوه های مدایحی و مراثی ، حادثه سرخ عاشورا را پر فروغ نگاه داشته ، برخاسته از احساسی آسمانی بوده و هماره مورد تشویق پیشوایان معصوم بوده است. به گونه ای که امام صادق(ع) از ابوهارون مکفوف تقاضای خواندن شعر ـ به سبک سنتی و با زمزمه و هم خوانی و شعور ـ نمود [11] و به جعفربن عفان فرمود :

« هیچ کس نیست که درباره ی حسین شعری بسراید و بگرید و با آن بگریاند مگر آن که خداوند بهشت را بر او واجب می کند و او را می آمرزد.»[12]

1- مجمع البحرین ، ج 3 ، ص 177.

2- ر. ک : مشکوة الانوار، ص 242؛ بحارالانوار ، ج 82، ص 97؛ مرآة العقول ، ج 25 ، ص 342.

3- بحارالانوار، ج 53 ، ص 303 .

4- بحارالانوار، ج 44 ، روایت 26 ، باب 44 ، ص 287.

5- کامل الزیارات ، ص 43- 25 ، بحارالانوار، ج 44 ، ص 296- 278 .

6- کامل الزیارات ، ص 57 ، بحارالانوار ، ج 44 ، ص 290- 279 .

7- منتخب الطریقی، ص 227 ، مسکن الفؤاد ، ج 1 ، ص 290.

8- احقاق الحق ، ج 11، ص 480 ، بحارالانوار ، ج 44، ص 290- 279.

9- مناقب ابن شهر آشوب، ج 4 ، ص 54، خصاص صدوق ، ص 174.

10- ر. ک : جامع احادیث شیعه ، ج 12 ، ص 556 ، اعلام لوری طبرسی ، ص 219.

11- بحارالانوار ، ج 44، ص 287 ؛ رجال شیخ طوسی ، ص 289 .

12- همان